Antik Dünya Rehberi sitesinin ilk yazısıyla sizlerleyim. Bu yazıda geçmişten günümüze gelmiş mitoloji kavramından bahsedeceğim. Her uygarlık bu kavramdan nasibini almış ve kendi mit ve efsanelerini yaratmıştır. Orta Asya Türk yurdumuzdan Mezopotamya’ya, Antik Yunan’dan Avrupa’ya ve Amerika’ya değin her toplum, kendi mitolojisini oluşturmuştur. Şu an her uygarlığın farklı mitolojilerine tek tek değinmeyeceğim. Bu daha sonraki zamanlarda detaylı bir şekilde sizlere sunulacak. Ama bugün mitolojinin ne olduğu, nasıl ortaya çıktığı ve önemine değineceğim. Peki, mitoloji nedir? İlk olarak bununla başlıyoruz.
Mitoloji Nedir?
Önce mit kelimesini tanımlayarak başlayalım. Günümüzde mit, asılsız bilgi veya hikâye anlamlarında kullanılır. Fakat mitin sözlük anlamı; geleneksel olarak yayılan veya toplumun hayal gücü etkisiyle biçim değiştiren, alegorik bir anlatıma sahip halk hikâyesidir. Mitos ile aynı anlama gelir. Mitos, bu kelimenin Yunancasıdır.
Mitoloji ise pek çok tanıma sahiptir. Öyle ki pek çok yazar ve düşünür bu kavramı kendilerince yorumlayarak çeşitlendirmiştir:
“Mit…bildiğiniz şeyleri alır ve onlara, aşinalığın örtüsü ardına gizlenmiş zengin anlamlar verir.” – C.S. Lewis
“Mitler, doğruyu söyleyen yalanlardır.” – Aristoteles
“Mitler, insan hayatının ruhani gizil güçlerine dair ipuçlarıdır.” – Joseph Campbell
Mitoloji, Yunanca mithos yani hikâye ile logia yani bilim anlamına gelen iki sözcükten oluşur. Mitoloji denildiğinde akla tanrısal varlıklar, yaratıklar veya kahramanlar gelmesi normaldir. Fakat mitoloji sadece bu tarz kavramlardan ibaret değildir. Mitolojide asıl vurgulanan; insan, doğa, ölüm ve evren gibi kavramlardır. Bu kavramlar da az önce bahsettiğim tanrısal varlıklar veya kahramanlar ve bu kişilerin yer aldığı olaylarla aktarılır.
Mitler Nasıl Ortaya Çıkmıştır?
Mitlerin tek bir başlangıç noktası bulunmamaktadır. Zira özünde, ezelden beri sözlü bir şekilde anlatılarak aktarılmıştır. Örneğin Troya Savaşı’nın anlatıldığı İlyada ve Odysseia destanlarının, MÖ 2000’li yıllarda gerçekleştiği söylenir. Fakat bu destanların ilk kez yazıya geçirilmesi, MÖ 8.yüzyılda Homeros tarafından gerçekleştirilmiştir. Yaklaşık 12 yüzyıl boyunca dilden dile anlatılagelmiştir. Belki de bu yüzden ilk ve saf halini bilemiyoruz. Belki de şu an bildiğimiz hali, aktarım sırasında değişikliğe uğramış olabilir. Çünkü mitlerin özünde bu değişim ister istemez vardır.
Gündelik hayatta birine anlattığımız bir şey belki de onuncu kişiye ulaştığında çok farklı bir hal alır. Mitleri bu bağlamda ele aldığımızda bunun yüzyıllar boyunca nasıl değişeceğini siz düşünün. Gelen bilginin doğruluğu ya da geçerliliği kişinin insafına kalmıştır. Mitlerde de durum budur. Çok eski zamanlardan gelen bu hikâyeleri duyduğunuzda inanıyor musunuz yoksa şüpheyle mi yaklaşıyorsunuz? Günümüzde tabii ki sentorların, satirlerin veya ağaçtan veya nehirden doğan insanların hikâyelerine inanmak pek mümkün değil. Fakat bunları okuyup dinlemek insana, insanın hayal gücünü ve eski insanların nasıl yaşadığı, nelere inandığı konusunda bilgiler sunar.
Mitler, insanların doğayı, yaşamı ve bilinmeyeni anlamlandırmasında büyük rol oynuyor. Bazen somut bir dayanak bulamasak da onun o şekilde var olduğunu veya gerçekleştiğini kabul etmek bizi rahatlatabiliyor, eğlendirebiliyor.
Mitolojinin Toplumdaki İşlevi Neydi?
Mitler, yaratılış ve yok oluştan bahseder. Hayvanların, bitkilerin ve insanların, kısacası doğa ve yaşayan her canlının nasıl oluştuğunu anlatır. Her mitolojide bir pantheon yani tanrılar topluluğu vardır. Bu tanrılar ve insanlar arasında bir bağ kurar mitler. İki tarafın birbirleriyle olan etkileşimini anlatır. Ayrıca eski zamanlarda dinlerin temelini oluştururdu. Antik Yunan’da Olympos Tanrılarına inanılırdı. Bunları reddedenler (Sokrates, Herakleitos) olsa da toplumun geneli tanrıları kabul etmişti. Şehir devletlerinin her biri, kendi kuruluş mitlerine sahipti. Hatta bu şehirlerin de birer koruyucu tanrısı vardı.
Antik Roma’da da durum aynıydı. Hıristiyanlığın gelişine kadar, Yunanlardan aldıkları ve isimlerini Latinceleştirdikleri (Zeus -Jupiter, Neptün – Poseidon, Ares – Mars vb.) tanrılara inandılar. Antik Mısır’dan ve Frigya’dan da tanrılar aldılar ve inanışlarını zenginleştirdiler. Böylece yaşadılar ve hayatlarını idame ettirdiler. Evlerini ve inanç alanlarını buna göre yaptılar. Tapınaklar ve anıtlar diktiler ve buralarda ibadet ettiler. Böylece toplum içinde ortak bir kimlik ve aidiyet meydana geldi. Önemli bir savaş öncesi toplanıp inandıkları tanrılara kurbanlar sundular. Birlikte dualar ettiler. İnanç ve geleneklerini bu şekilde sürdürdüler. Mitler, geleneklerin taşıyıcısı ve yaşamış ve yaşayan bütün toplulukların manevi ve ahlaki yol göstericileridir.
Mit, Efsane, Masal ve Destan Arasındaki Farklar
Şimdi de mit, efsane, masal ve destan kavramlarından bahsedelim. Bu kavramlar aynı anlama geliyormuş gibi görünüyor. Fakat her biri farklı kavramlardır. Mitin ne olduğundan az önce bahsetmiştim. Ama yine de tekrar edelim: Toplumun hayal gücüyle şekil değiştiren, alegorik bir anlatıma sahip halk hikâyesidir.
Efsane; eski çağlardan beri söylenegelen, olağanüstü varlıkları, olayları konu edinen hayalî hikâyedir. Söylence ile eş anlamlıdır. Örneğin Atlantis adındaki adanın zamanında var olduğu ama sonra sular altında kaldığı yönündeki efsane, yıllardır süregelmiştir.
Masal ise; genellikle hayali, halkın yarattığı, sözlü gelenekte yaşayan ve çoğunlukla insanlar, hayvanlar ile cadı, cin, dev, peri vb. varlıkların başından geçen olağanüstü olayları anlatan edebî türdür. Yıllardır büyüklerimizden dinlediğimiz hikâyeler bunlara örnektir. Ağustos böceği ile karınca, kırmızı başlıklı kız ve Hansel ve Gretel bu türdeki örneklerdendir.
Son olarak destan ise; tarih öncesi tanrı, tanrıça, yarı tanrı ve kahramanlarla ilgili olağanüstü olayları konu alan şiirdir. Mesela Manas Destanı, Kırgızlara aittir ve geçmiştin günümüze kadar devam eden en uzun destandır. Homeros’un İlyada ve Odysseia eserleri de destana birer örnektir.
Farklı Kültürlerde Mitoloji
Mitoloji sadece bir topluma ait değildir. Binlerce yıldır insanlar, nerede yaşıyor olursa olsun, kendi kültür ve medeniyetlerini kurmuşlardır. Bu yüzden mitoloji kavramı sadece Yunanlara ya da Mısırlılara ait bir kavram değildir. Biz Türklerin de mitolojisi vardır. İslamiyet öncesi dönemde inanış şekli bu mitolojik unsurlara yöneliktir. Örneğin Türk Mitolojisi’nde yaratıcı Kayra Han adında bir varlıktır. Şeytan tanımına uyan varlık Erlik’tir. Umay Ana, yeni doğum yapmış kadınları ve çocukları korur. Kendimize ait bir yaratılış hikâyemiz vardır, tıpkı diğer toplumların mitolojilerinde olduğu gibi. Bunlardan da zamanı geldiğinde bahsedeceğim.
İskandinavların kendi mitolojisi, yaratılış hikâyesi ve kutsal saydıkları varlıklar vardır. Odin ve Thor’u hepimiz biliriz. Fesatlık Tanrısı Loki’yi de öyle. Tanrıların kıyameti olan Ragnarok, son zamanların popüler oyunu God of War sayesinde daha da bilinir bir kavram haline geldi.
Yunan ve Roma mitolojileri belki de en iyi bildiklerimizdir. Benzer şekilde Mısır da öyle. Ama Okyanusya veya Afrika kıtalarındaki toplumların da kendilerine has mitolojileri olduğunu da belirtmek gerekir. Zira yaşam sadece Asya ve Avrupa’da başlamadı. Dünyanın dört bir yanına dağılmış halde pek çok halk vardır. İnsanın olduğu yerde anlam ve inanç arayışı her zaman vardır.
Farklı topraklarda yaşasalar da bu halkların mitolojilerinde ortak unsurlar yer alır. Hepsinin yaratılış, kıyamet, kahramanlık ve hatta belli başlı bazı olayları benzerdir. Örneğin hem Türk hem de İskandinav Mitolojisi’nde kutsal hayat ağacı unsuru mevcuttur. Sularda yaşayan kutsal ruhlar bizde de vardı, Yunanlarda ve Romalılarda da. Bunun sebebi birbirlerinden etkilenmeleri olabilir. Fakat yine bir şeyleri anlamlandırma arayışı da olabilir, diyerek özetleyelim ve devam edelim.
Mitoloji Neden Bugün de Önemlidir?
Buraya kadar mit ve mitolojilerin eskiden toplumları şekillendirdiğinden bahsettim. Peki mitoloji, sadece geçmişe ait bir kavram mıdır? Bu sorunun cevabı şüphesiz ki hayır olur. Zira mitler ve mitolojiler günümüzde de önemlidir. İlk olarak eski toplumların nasıl düşündükleri ve nelere inandıkları yönünde bizi yönlendirirler. Bundan 2 ya da 3 bin yıl öncesinde yaşarken nelerden etkilendikleri, nelere inandıkları ve anlam verdiklerini bilince geçmişe yönelik incelemelerimize fayda sağlar.
Ayrıca edebiyat, sinema, resim, heykel ve tiyatro gibi alanlara da büyük ölçüde etki eder mitoloji. Şimdiye kadar çıkmış olan filmleri, kitap ve dergileri, tiyatro oyunlarını ve sanat eserlerini bir düşünün. Bunların sizce kaçı mitolojik unsurlardan ilham alınarak yapılmıştır? Muhtemelen büyük bir çoğunluğu.
Sinemaya baktığımızda 2004 yapımı Troya filmi, 2010 yapımı Titanların Savaşı ve 2011 yapımı Ölümsüzler: Tanrıların Savaşı filmleri, mitolojik hikâyeleri aktarırlar.
Narnia Günlükleri, Percy Jackson ve Ulysses gibi edebi eserler de mitolojilerden -özellikle Yunan Mitolojisi- yararlanmışlardır. Tiyatroda ise ülkemizde Midas’ın Kulakları, Odysseus ve Tek Gözlü Dev ve Truva Atı gibi oyunlar yer almaktadır.
Özetle mitoloji sadece geçmişteki insanların hayatında yer etmemiştir. Günümüz toplumunu da büyük ölçüde etkileyen bir kavramdır.
Kaynakça
Mitoloji Kitabı. Çev.: Abdullah Yılmaz. Alfa Yayınları, 2022
Sears, Kathleen. Mitoloji 101: Eski Yunan ve Roma Mitolojisi Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey. Çev.: Ekin Duru. Say Yayınları, 2020
Çolak, Selma. Türk Mitolojisi 101, Gök Tanrı’dan Şamanizm’e, Gök Yeleli Bozkurttan Kutsal Hayat Ağacına, Türk Mitolojisi Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey. Say Yayınları, 2025
Albert, Liv. Greek Mythology: The Gods, Goddesses, and Heroes Handbook. Adams Media, 2021
Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023